دانشگاه مذاهب اسلامی
دانشکده علوم قرآن و حدیث
پایان نامه برای دریافت درجه کارشناسی ارشد رشته علوم قرآن وحدیث
عنوان
دشمن شناسی از منظر قرآن کریم
استاد راهنما
دکتر عباس مصلایی پور یزدی
استاد مشاور
دکتر مهدی ایزدی
نگارش
جواد جمشیدی حسن آبادی
زمستان1390
« این پایاننامه متعلق به دانشگاه مذاهب اسلامی است و هرگونه استفاده ازآن منوط به اجازه این دانشگاه میباشد»
دانشگاه مذاهب اسلامی
دانشکده علوم قرآن و حدیث
پایان نامه برای دریافت درجه کارشناسی ارشد علوم قرآن وحدیث
عنوان
دشمن شناسی از منظر قرآن کریم
استاد راهنما
دکتر عباس مصلایی پور یزدی
استاد مشاور
دکتر مهدی ایزدی
نگارش
جواد جمشیدی حسن آبادی
زمستان1390
« این پایاننامه متعلق به دانشگاه مذاهب اسلامی است و هرگونه استفاده ازآن منوط به اجازه این دانشگاه میباشد»

تقدیم به:
ساحت مقدس حضرت یار، آن سوار بیقرار، گل سر سبد خلقت، امام زمان (عج) آنکه همهی نیکان رو به مسجدالحرام کرده و دیده به کعبه دوخته و در انتظار ظهورش در سعی قدم نهادهاند و تقدیم به روح پرفتوح بنیانگذار انقلاب اسلامی حضرت امام خمینی (ره) و خلف صالحش حضرت آیتاللهالعظمی خامنهای و شهدای گرانقدر انقلاب اسلامی و به ارواح مطهّر علما و دانشمندان ِآزادهای که در راهِ افشای ترفندهای کینهتوزانهی دشمنان اسلام قربانی شدهاند.
و همچنین تقدیم به دو چشمهی محبّت: پدر و مادر عزیزم، که دعای خیرشان همواره راهگشای زندگیام بوده است.

تقدیر و تشکر
« مَنْ لَمْ يَشْكُرِ الْمُنْعِمَ‏ مِنَ الْمَخْلُوقِينَ لَمْ يَشْكُرِ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ »‌أ
و چه کلام زیبایی فرمود! و من از کوچه باغ همین کلام جاودان الهی، جامه توفیق بر تن میکنم و با وجودی سرشار از سپاس، راهنماییهای ِ استاد راهنمایِ گرانقدرم، جناب آقای دکتر عباس مصلایی پور یزدی و استاد مشاور گرامیام، جناب آقای دکتر مهدی ایزدی و نیز همه کسانی که مرا در انجام این پایاننامه یاری کردند را ارج مینهم و همچنین از ریاست محترم دانشگاه جناب آقای دکتر بیآزار شیرازی و اساتید گرامی و دیگر کارکنان دانشگاه نیز تقدیر و تشکر فراوان دارم.
چکیده
بحث شناختِ دشمن در قرآن کریم مورد توجه ویژه قرار گرفته است. خداوند متعال در آیات متعددی دشمنان جبهه حق را معرفی میکند تا مسلمانان آنان را بهتر بشناسند و به مبارزه با آنها بپردازند.
دشمن در اصطلاح لغویان و مفسران به کسی که ضرر میرساند و نیز هر آنچه انسان را از راه مستقیم منحرف سازد و موجب عدم اطاعت انسان از خدا شود، اطلاق میشود. قرآن کریم شش گروه از دشمنان را نام برده است: «شیطان و همراهان او»،«نفس امّاره»،«برخی از همسران و فرزندان»، «کفار و مشرکان»، «برخی از اهل کتاب بهویژه یهودیان» و «منافقان». میتوان این شش دشمن را، در یک تقسیمبندی کلّی به سه گروه تقسیم کرده و مورد بررسی قرار داد: دشمن ایمانی:درونی یا پنهانپ، دشمن خارجی، دشمن داخلی.
در اين پايان‌نامه شگردهاي مبارزه دشمنان با رهبران ديني و پيروان مكتب توحيدي و نيز شيوه‌هاي آنها براي تضعيف مباني مكتب اسلام بيان شده است. بر مبنای آیات قرآن کریم، دين‏زدايى و ايجاد مانع در راه ديندارى و دينداران، اختلاف افكنى، تحريم اقتصادى، تحريف محتواى دين و تبليغات سوء همراه با تحقير و استهزاء مؤمنان، گسترش فساد و عمليات نظامى از مهمترین راهكارهاى دشمنان عليه مسلمانان است.
قرآن کریم علاوه بر معرفی دشمن و شیوههای او، به شناسایی راه مقابله با آن نیز میپردازد. ایمان و توکل، ترک معصیت، یاد خدا، پناه بردن به خدا، تزکیهی نفس، ترس از خدا و بازداری نفس از هوی و هوس، خود را به خدا سپردن، قطع هرگونه ارتباط و دوستی، صبر و تقوا، اعلان موضع صریح مبنی بر بیزاری از آنها، مبارزه فرهنگی به وسیله قرآن، مجهز شدن به سلاح روز، مبارزه قهرآمیز و جهاد با دشمنان، افشاگری، بصیرت دینی و حذر ( هوشياري و احتياط) از راهكارهاي قرآن كريم براي مقابله با دشمن است.
کلیدواژهها:
دشمن، دشمنشناسی، خصم، عدوّ، شیطان، نفسامّاره، کفّار، مشرکان، یهود، منافقان، قرآن کریم.
فهرست مطالب
عنوان صفحه
مقدمه1
1. فصل اول: کلیّات3
1-1. طرح تحقیق4
1-1-1. بیان مسأله4
1-1-2. اهمیّت و ضرورت تحقیق4
1-1-3. سؤالات تحقیق5
1-1-4. فرضیههای تحقیق5
1-1-5. پیشینهی تحقیق6
1-1-6. روش تحقیق7
1-1-7. اهداف و کاربردها7
2. فصل دوم: شناخت مؤلفههای دشمن9
2-1. معنای لغوی دشمن10
2-2. معنای اصطلاحی دشمن11
2-3. اهمیّت و ضرورت بحث دشمنشناسی12
2-3-1. اهمیّت و ضرورت بحث از منظر قرآن کریم12
2-3-2. اهمیّت و ضرورت بحث دشمنشناسی از منظرروایات14
2-3-3. اهمیّت و ضرورت بحث دشمنشناسی از منظرعقل16
2-3-4. اهمیّت و ضرورت بحث دشمنشناسی در سخن بزرگان18
2-4. نگرشی به آیات قرآن کریم در زمینهی شناخت دشمنان……………………………………………..19
2-4-1. کید19
2-4-1-1. بررسی آیات «کید»20
2-4-2. مکر22
2-4-2-1. نکاتی در مورد واژه مکر24
2-4-2-2. بررسی آیات «مکر»26
2-4-2-3. فرق بین کید و مکر27
2-4-3. ضَلال27
2-4-4. کفر29
2-4-4-1. نکاتی در مورد واژه«کفر»30
2-4-5. صدّ31
2-4-6. خدع33
2-6-4-1. نکاتی در مورد واژه«خدعه»33
2-6-4-2. بررسی آیه «خدعه»34
2-6-4-3. تفاوت میان خدعه و کید35
2-4-7. عدوّ35
2-4-7-1. بررسی آیه «عدوّ»35
2-4-8. بطانه37
2-4-8-1. بررسی آیه «بطانه»38
2-4-9. ولیّ39
2-4-9-1. بررسی آیه «ولیّ»40
2-4-10. نفاق40
2-4-10-1. نکاتی پیرامون واژه «نفاق »و«منافق»41
2-4-10-2 اقسام نفاق42
2-4-10. بصیرت43
3. فصل سوّم: اقسام دشمن از دیدگاه قرآن کریم47
3-1. بخش اول: دشمن ایمانی3درونی یاپنهانی49
3-1-1. شیطان و همراهان او49
3-1-1-1. معنای لغوی و اصطلاحی شیطان و ابلیس50
3-1-1-2. فرق بین شیطان و ابلیس53
3-1-1-3. نام و القاب ابلیس54
3-1-1-4. دامها و برنامههای شیطان:(اهداف و شیوههای مبارزه و دشمنی شیطان)54
3-1-1-4-1. شیوه دشمنی شیطان54
3-1-1-4-2. دامها و ابزارهای شیطان56
3-1-4-2-1. دنیا56
3-1-4-2-2. وسوسه57
3-1-4-2-3. اختلافافکنی57
3-1-4-2-4. هواپرستی58
3-1-4-2-5. وعده به فقر59
3-1-4-2-6. از راه عبادت61
3-1-4-2-7. از طریق اموال و اولاد62
3-1-4-2-8. زنان63
3-1-4-2-9. تبلیغات63
3-1-4-2-10. بزرگ کردن آرزوها و تمنیات واهی64
3-1-4-2-11. تزیین اعمال زشت64
3-1-4-2-12. وعدههای دروغین……………………………………………………………………..65
3-1-1-5. صفات شیطان66
3-1-2. نفس امّاره67
3-1-2-1. اقسام نفس69
3-1-2-2. خطرات نفس73
3-1-3. برخی از همسران و فرزندان75
3-2. بخش دوم: دشمن خارجی (یهود، کافران، مشرکان)78
3-2-1. یهود79
3-2-1-1. یهود در لغت79
3-2-1-2. شناخت اجمالی چهرهی یهود80
3-2-1-3. هجرت یهودیان به مدینه80
3-2-1-4. صفات یهود از دیدگاه قرآن کریم81
3-2-2. کافران88
3-2-2-1. تعريف كافر در لغت و اصطلاح88
3-2-2-2. صفات کافران90
3-2-3. مشرکان93
3-2-3-1. شرک در لغت و اصطلاح93
3-3. بخش سوّم: دشمنان داخلی (منافقان)95
3-3-1. معنای لغوی و اصطلاحی نفاق95
3-3-2. ضرورت شناخت نفاق و منافق96
3-3-3. ویژگیهای منافقان97
3-3-3-1. ویژگیهای فردی- روانی98
3-3-3-2. ویژگیهای سیاسی منافقان102
3-3-3-3. ویژگیهای فرهنگی منافقان113
3-3-3-4. ویژگیهای اجتماعی منافقان118
4. فصل چهام: شیوههای مبارزه دشمنان و شیوههای مبارزه با دشمنان از دیدگاه قرآن کریم122
4-1. شیوههای مبارزه دشمنان از دیدگاه قرآن123
4-1-1. شگردها و شیوههای مبارزه ی دشمنان با رهبران دینی124
4-1-1-1. ایجاد تردید و ابهام دربین مردم نسبت به حقانیّت رهبری124
4-1-1-2. شکستن قداست رهبری با استفاده ازحربه تهمت و افتراء126
4-1-1-3. تضعیف دستیاران رهبر و تشکیلات رهبری132
4-1-1-4. تحقیر و استهزای رهبری133
4-1-1-5. بدلسازی و رهبرتراشی134
4-1-1-6. تطمیع رهبری135
4-1-1-7. تهدید رهبری136
4-1-2. شگردها و شیوههای مبارزهی دشمنان برای تضعیف مبانی مکتب اسلام138
4-1-2-1. استفاده از سورژههای مذهبی139
4-1-2-2. تهمتهای گوناگون141
4-1-2-3. شریعتسازی142
4-1-2-4. اقدامات ضدّ تبلیغی(جنجال آفرینی)144
4-1-2-5. بدگویی و عیب جویی145
4-1-2-6. تمسخر و تحقیر145
4-1-2-7. تخریب پایگاههای مکتب146
4-1-2-8. جنگ و ستیز147
4-1-3. شگردها و شیوههای مبارزهی دشمنان با پیروان مکتب توحیدی148
4-1-3-1. تلاش برای گمراه کردن پیروان مکتب توحیدی ازطریق صرف هزینههای کلان149
4-1-3-2. اشاعه فساد، نشر اکاذیب و پخش شایعات150
4-1-3-3. اختلافافکنی و تفرقهانگیزی151
4-1-3-4. محاصره اقتصادی152
4-1-3-5. تحقیر و کوچک شمردن154
4-1-3-6. تمسخر155
4-1-3-7. اعزام عوامل نفوذی و جاسوسی157
4-1-3-8. تضعیف روحیه مسلمانان158
4-1-3-9. تبلیغات سوء159
4-1-3-10. تهدیدها و جنگها161
4-2. شیوههای مبارزه با دشمنان از دیدگاه قرآن کریم163
4-2-1. شیوه و روش قرآن کریم در مقابله با شیطان163
4-2-2. شیوه و روش قرآن کریم در مقابله با نفس167
4-2-3. شیوه و روش قرآن در مقابله با کفار و مشرکان و یهودیان172
4-2-4. شیوه و روش قرآن در مقابله با منافقان188
نتیجهگیری194
پیشنهادها197
کتابنامه198
مقدمه:
«إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ وَ يُبَشِّرُ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ الصَّالِحاتِ أَنَّ لَهُمْ أَجْراً كَبِيراً»2
«اين قرآن، به راهى كه استوارترين راه‏هاست، هدايت مى‏كند و به مؤمنانى كه اعمال صالح انجام مى‏دهند، بشارت مى‏دهد كه براى آنها پاداش بزرگى است.»
قرآن، فيضِ رحمتى است كه از خزانه غيب بر قلب نورانى پيامبر (صلّی الله علیه و آله و سلّم) نازل و از آنجا بر پهن‏دشتِ هستى جارى شد تا تشنگان حقيقت از زلال معنويت و هدايت آن سيراب گردند.
قرآن، انسان را به این حقیقت واقف میکند که آدمی گاه چیزی را که به سود واقعی او نیست دوست میدارد و چه بسا آنچه که به زیان اوست را میطلبد.3 لذا از آنجا که علم و آگاهی انسان اندک است برای شناخت سود و زیان واقعیمان بایستی به قرآن کریم ، که ما را به استوارترین راهها هدایت میکند چنگ زنیم و از آن مدد جوییم. و از آنجا که، شناخت دوست و دشمن یکی از مهمترین نیازهای زندگی فردی و اجتماعی انسان است، قرآن کریم به مدد انسان آمده و با آموزههای خود، انسان را در شناخت دشمن یاری مینماید، تا جاییکه در آیات گوناگون، به معرفی دشمنان واقعی انسان پرداخته است و قطعاً شیوههایی را که برای مبارزه با دشمنان معرفی میکند از استحکام و تأثیر لازم برخوردار است.
بحث شناختِ دشمن در قرآن کریم از موقعیّت ویژهای برخوردار است و خداوند در آیات متعددی دشمنان متنوع جبهه حق رادر شکلهای گوناگون معرفی میکند و چهرههای پلید و گمراه کننده آنان را برای پیروان حق آشکار مینماید تا مسلمانان آنان را بهتر بشناسند و به مبارزه با آنها بپردازند، در این آیات بیشتر سخن از هجوم همه جانبه دشمنان بر ضد پیروزی حق به میان میآید که حتی اگر عقبنشینی نمایند باز خود تاکتیکی برای رویارویی دوباره و هشداری مهم برای پیروزی حق میباشد و از آنجا که پیکار حق و باطل موقتی نیست و از آنجا که هدف مشترک نابودی نظام الهی است این نبرد تا قیامت هم استمرار دارد و به رغم تمامی توطئههای گوناگون دشمنان اسلام در طول تاریخ، شاهد درخشش روزافزون حق خواهیم بود زیرا خداوند مدافع حریم حق است.
بنابراین این قرآن، کتابی است که به ما میآموزد که با خودی چگونه رفتار داشته باشیم و با بیگانه چگونه برخورد کنیم: « مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَ الَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَماءُ بَيْنَهُ…»4: محمّد (ص) فرستاده خداست و كسانى كه با او هستند در برابر كفّار سرسخت و شديد و در ميان خود مهربانند…
این پایاننامه با عنوان« دشمنشناسی از منظر قرآن کریم»، در چهار فصل تنظیم شده است. در فصل اول کلیات پایاننامه بیان شده و در فصل دوم به بررسی معنا و مفهوم دشمن از دیدگاه قرآن کریم پرداخته و سپس اهمیّت و ضرورت این بحث از منظر قرآن و روایات و عقل و سخن بزرگان بیان شده و در ادامه آیات قرآن کریم در زمینهی شناخت دشمنان و بررسی واژگان کلیدی بحث دشمنشناسی از جمله: کید و مکر و ضلّل و کفر و صدّ و خدع و عدوّ و بطانه و ولیّ و نفاق و بصیرت مطرح شده و در فصل سوم، اقسام دشمن از دیدگاه قرآن کریم تحت عنوان دشمن ایمانیادرونی یا پنهانپ(شیطان و همراهان او و نفس امّاره و برخی از همسران و فرزندان) و دشمن خارجی(یهود، کافران و مشرکان) و دشمن داخلی(منافقین) مورد بررسی قرار گرفته است. در فصل پایانی در بخش اول موضوعِ شیوههای مبارزه دشمنان از دیدگاه قرآن کریم و در بخش دوم موضوع ِشیوههای مبارزه با دشمنان از دیدگاه قرآن کریم مورد بررسی قرار گرفته است و در پایان نتیجهگیری از مباحث مطرح شده در این پایاننامه بیان شده است.
امید است این اثر ناچیز در خدمت اسلام و فرهنگ شیعی و معارف اهل بیت (ع) مورد عنایت صاحب ولایت و ذخیره آخرت قرار گیرد.

جواد جمشیدی حسن آبادی
زمستان1390
فصل اوّل
کلیّات
فصل اوّل: کلیّات
1-1) طرح تحقیق:
1-1-1) بیان مسأله:
یکی از اساسیترین شرایط موفقیّت یک فرد یا جامعه در تمامی عرصهها شناخت دشمن است و هرگاه آدمی در پهنه طبیعی دشمن را شناخت به موفقیت دست خواهد یافت.
انسان در ابتدا زندگى كوچك و ساده‏اى داشت و دشمنان خويش ‏را به راحتى مى‏ديد و با ابزارهاىِ ساده به مقابله با آنان برمى‏خاست و خود را از گزند آنان در امان مى‏داشت. اما يكى از مشكلات انسان امروز عدم شناخت دشمن خويش است. در واقع دشمنان انسان با ابزارهاى پيشرفته و با به كارگيرى انواع روش هاى جنگ روانى خود را از او مخفى داشته و در لباس دوست ضربات خود را بر او وارد مى‏كنند، بنابراین بیتفاوتی نسبت به دوست و دشمن و انکار دوستی و دشمنی و خودی و غیر خودی و اشتباه درشناخت دوست و دشمن باعث وارد شدن بزرگترین ضربهها بر پیکر جوامع انسانی می شود. تا جایی که یکی از ضعفهای اساسی عامه مسلمان از صدر اسلام به ویژه زمان حکومت امام علی (علیه السّلام) تاکنون نشناختن دشمن یا ضعف در دشمن شناسی بوده است همین امر موجب شکست و از دست دادن حکومت و عملی نشدن بسیاری از احکام اسلام بوده و هست. بنابراین در این تحقیق به دنبال آن بودهایم که به معرفی دشمنان از دیدگاه قرآن کریم پرداخته و با توجه به آیات ِقرآن کریم، انواع دشمنان و شیوه هایِ دشمنی آنها و همچنین راههای مقابله در برابر آنها مورد بررسی قرار گیرد.
1-1-2) اهمیّت و ضرورت تحقیق:
از آنجا که انسان ها در معرض آسیبهای دشمنان قرار میگیرند و دشمنان دائماً افراد و جوامع را تهدید میکنند بنابراین شناخت دشمن از جنبههای مختلف فردی و اجتماعی بسیار مهم می باشد و از آنجا که علم انسان در شناخت دوست و دشمنِ خود، کافی نیست لذا وحی و قرآن به کمک او آمده و با آموزههایِ خود، انسان را در شناخت هرچه بهتر دشمن، یاری نموده اند و آیات گوناگونی این مهم را تبیین نمودهاند لذا تدوین پایان نامه ای با این عنوان و در این شرایط که دشمنان از هر طرف درصدد ضربه زدن به اسلام می باشند، بیش از پیش ضرورت و اهمیّت مییابد.
1-1-3) سؤالات تحقیق:
هر تحقیقی بر اساس سؤالات مطرح و پیگیری میشود که بحث و تحقیق حول و حوش آن سؤالات انجام میگردد. در این تحقیق نیز سؤالات مطرح و مورد بررسی قرار گرفته است.
1) از ديدگاه قرآن كريم دشمنان انسان چه كساني هستند؟
2) مؤلفهها و ویژگیهای ِدشمنان از دیدگاه قرآن کریم چیست؟
3) شیوهها و شگردهایِ دشمنان در مبارزه با مسلمانان از دیدگاه قرآن کریم کدام است؟
4) روشهای مقابله با دشمنان از دیدگاه قرآن کریم کدام است؟
1-1-4) فرضیههای تحقیق:
1) دشمنان انسان از دیدگاه قرآن کریم، شیطان و همراهان او، نفس امّاره، برخی از همسران و فرزندان، یهودیان و برخی از اهل کتاب، کفّار، مشرکان و منافقین هستند.
2) مؤلفه‌ها و ويژگي‌هاي دشمنان از ديدگاه قرآن كريم عبارت است از: پيمان‌شكني، جهل و ناداني، استكبار، هواپرستي، فريبكاري، بخل و ولايت ستيزي.
3) شیوهها و شگردهایِ دشمنان در مبارزه با مسلمانان از دیدگاه قرآن عبارتند از:
الف) مبارزهی دشمنان با رهبران دینی.
ب) مبارزهی دشمنان برای تضعیف مبانی مکتب اسلام.
ج) مبارزهی دشمنان با پیروان مکتب توحیدی.
4) روشهای مقابله با دشمنان(دشمنان ایمانی(درونی یا پنهانپ، دشمنان خارجی- سیاسی و دشمنان داخلی- سیاسی) از دیدگاه قرآن کریم به ترتیب عبارتند از: ایمان و توکل، ترک معصیّت، یاد خدا، پناه بردن به خدا، تزکیّه نفس، ترس از خدا، قطع هرگونه ارتباط و دوستی، صبر و تقوا، اعلان موضع صریح مبنی بر بیزاری از دشمنان، مبارزه فرهنگی به وسیله قرآن، مجهز شدن به سلاح روز، مبارزه قهرآمیز و جهاد با دشمنان، افشاگری، بصیرت دینی و حذر ( هوشياري و احتیاط).
1-1-5) پیشینهی تحقیق:
دربارهی این موضوع، مقالات و کتابهای گوناگون نوشته شده است که مهّمترین آنها عبارتند از:
الف) کتابها:
1. برهانیان، عبدالحسین، دشمنشناسی در قرآن، تهران، پژوهشکده تحقیقات اسلامی معاونت سپاه، بیتا.
2. جعفری، رحمت و دهشیری، حسن، دشمنشناسی از دیدگاه قرآن، قم، انتشارات دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم،1383ش.
3. حسینی، سید کمال، دشمنشناسی، تهران، انتشارات لوح محفوظ، چاپ اول، 1385ش.
4. کاشفی، محمدرضا، نگاهیقرآنی به دوست و دشمن، تهران، کانون اندیشهجوان، چاپچهارم،1387ش.
اما یک نوشتاری که به صورت منظم و در عین حال به صورت جامع به جنبههای مختلف موضوع توجه کند کمتر به چشم میخورد. کتاب«دشمنشناسی از دیدگاه قرآن کریم» نوشته رحمت جعفری و حسن دهشیری در سال 1383 به چاپ رسیده است. در این کتاب بحث دشمنشناسی به صورت مختصر مورد بررسی قرار گرفته است، دیگر کتابها و مقالات در این موضوع براساس این کتاب و با حداقل تغییر در روش و چارچوب و محتوایِ آن و در برخی موارد تکرار مطالب از این کتاب در کتابها و مقالاتشان بوده است، از آنجا که این کتاب خود نیز دارای عیبها و کاستیهایی بوده است که در زیر به برخی از آنها اشاره میشود، این کاستیها در آثار بعدی که متأثر از آن بوده نیز تا حدودی دیده میشود. در این پایاننامه با توجه به مهّم و کاربردی بودن این موضوع، سعی شده که با یک تقسیمبندی نسبتاً جدید و جامع به ابعاد مختلف بحث پرداخته شود و تا حدودی این عیبها و کاستیها برطرف شود.
نگارنده مدعی است که در آثار موجود اشکالات و ایراداتی وجود دارد از جمله:
الف) عدم ترتیب منطقی مباحث در بیشتر این آثار، لذا در این تحقیق، سعی شده این نقیصه تا حدودی برطرف شود و مطالب با نظم و ترتیب منطقی در کنار یکدیگر بیان شوند.
ب) عدم تقسیمبندی درست مطالب یا حداقل تقسیمبندی ناقص. به عنوان مثال: تقریباً در همهی آثار قبلی، دشمنان بدون تقسیمبندی مناسب یا حداقل تقسیمبندی ناقص بیان شدهاند و در برخی آثار، نام هیچ دشمنی را بیان نکرده است برای نمونه در کتاب «دشمنشناسی از دیدگاه قرآن کریم» نوشته رحمت جعفری و حسن دهشیری، هیچ اشارهای به انواع دشمنان از دیدگاه قرآن کریم نشده و همچنین در این کتاب عنوانی از دشمنان(نفس امّاره، شیطان، کفار، یهود و منافقان) که به معرفی آنها بپردازد، نیامده است در دیگر آثار نیز تا حدودی چنین است اما در این تحقیق دشمنان گوناگون از نگاه قرآن کریم در یک تقسیمبندی به سه گروه(دشمنان ایمانی، دشمنان خارجی و دشمنان داخلی) تقسیم شده و آنگاه با استفاده از کتاب معجم المفهرس، آیات مربوط به آنها از قرآن کریم انتخاب شده و با توجه به کتب تفسیری مختلف، نکات تفسیری پیرامون آن نوع دشمن و صفات و ویژگیها و روش دشمنی آنها و همچنین روش مقابله و دفاع در برابر آنها بیان شده است و این در نوع خود، امری نو و جدید میباشد.
ج) در اکثر قریب به اتفاق آثار موجود(ازجمله کتاب دشمنشناسی اثر جعفری، کتاب دشمنشناسی اثر سید کمال حسینی و کتاب دشمنشناسی اثر برهانیان) ذیل هر عنوان یک یا دو آیه آورده شده است و در تفسیر همین آیه نیز، تنها به چند کتاب تفسیری(که در اغلب موارد تنها به دو تفسیر المیزان و تفسیر نمونه)، مراجعه شده است ولی در این تحقیق، در اکثر موارد ذیل عناوین، بیش از سه یا چهار آیه بیان شده و در تفسیر این آیات به تفاسیر مختلف مراجعه شده و نکات تفسیری آنها بیان شده است به گونهای که در این اثر از بیش از چهل کتاب تفسیری اعمّ از فارسی و عربی استفاده شده است علاوه بر اینکه به کتابهای مختلف پیرامون موضوع نیز مراجعه شده است و این خود باعث اتقان مطالب تحقیق میشود و این نیز در نوع خود، امری نو در محتوای تحقیق نسبت به آثار قبلی است.
نگارنده مدعی نیست که تحقیق حاضر عاری از عیب و ایراد است اما نهایت تلاش خود را انجام داده تا حداقل ایراد و اشکال را داشته و جامع مباحث مختلف دشمنشناسی باشد و در حقیقت مقدمهای برای تحقیقات گستردهتر خود و دیگران در این زمینه باشد. بنابراین وجه تمایز این تحقیق با کارهای قبلی در جامع و کامل بودن و تقسیمبندی جدید و مناسب مباحث و مراجعه به منابع بیشتر در این زمینه است.
1-1-6) روش تحقیق:
تحقیق در این پایاننامه به صورت توصیفی-تحلیلی به روش کتابخانهای بوده است. برای انجام این کار ابتدا به شناخت منابع پرداخته و سپس فهرستی از عناوین مختلف از آن استخراج گردیده و با مطالعه آن منابع و جمعآوری مطالب به صورت فیشبرداری و همچنین تحلیل و دستهبندی مطالب، این اثر به رشتهی تحریر درآمده است.
1-1-7) اهداف و کاربردها:
اهداف: هدف از انتخاب و انجام این تحقیق آن است که به معرفی انواع دشمنان و ترفندها و نقشههای آنها و همچنین راه مقابله در برابر ترفندهای آنها از دیدگاه قرآن پرداخته و إن شاء الله گامی در جهت نصرت اسلام و مسلمین باشد.
کاربردها: این تحقیق میتواند مورد استفاده تخصصی برای طالبان علم در قلمرو بحث های دینی قرار گیرد همچنین میتواند مورد استفاده برای مسئولان و افراد مختلف جامعه برای شناختن هرچه بهتر دشمنان و نقشههای شوم آنها و راهکارهای مقابله با آنها باشد.
فصل دوّم
شناخت مؤلفههای دشمن
در این فصل سعی خواهیم کرد که تعاریف و کلیاتی در مفهوم دشمن و دشمنی و معنای ِلغوی و اصطلاحی آن و اهمیّت بحث دشمنشناسی بیان شود و همچنین به بررسی نگرشی به آیات قرآن کریم در زمینهی شناخت دشمنان و بررسی واژگان کلیدی در اینباره میپردازیم.
2-1) معنای لغوی دشمن :
دشمن در لغت فارسی به معنی زشت ذات، زشت خوی؛ این کلمه مرکب است از«دش» به معنی بد و زشت ؛و«من» به معنی نفس و ذات. بنابراین به صورت مرکب می شود: زشت خوی و زشت ذات.5
برخی هم گویند: مرکب از «دشت» به معنی بد و زشت و «من» است به معنیِ بدنفس، بددل، زشتطبع است. این واژه به معنی مفرد و جمع بهکار میرود و همچنین به آنکه عداوت میکند به شخص و کسی که ضرر میرساند، دشمن گویند.6 آن که بد فرد دیگری را خواهان است(آن کس که بدخواه دیگریست).7
معادلهای عربی این واژه عبارتند از: العدو , الخصم.8
العدو: از ماده «عدو»: به معنای تجاوز کردن از کاری است که حقّش عدم تجاوز از آن میباشد.9
العَدْو: تجاوز و درگذشتن از حدّ است كه با التيام منافات دارد يعنى با بهبودى بخشيدن و سازگارى دادن ميان دو چيز تفاوت دارد.10 صاحب النهایه و التحقیق فی کلمات القرآن نیز همین معنی را آوردهاند.11
با توجه به آنچه که در معنای عدو گفته شد، این واژه در کاربردهای معنایی مختلفی به کار رفته است که میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
1- گاهى به اعتبار (قلب و دل) است كه آن را «العَدَاوَة و المُعَادَاة» مى‏گويند يعنى: (كينه توزى و دشمنى در دل پنهان داشتن.
2- و زمانى به اعتبار (راه رفتن) گفته مى‏شود: «العَدْو»: دويدن و هروله .
3- گاهى به اعتبار كوتاهى نمودن از عدالت و افساد در معامله گويند:« له‏ العُدْوَان‏ و العَدْو»: در معامله بى‏عدالتى و ظلم و خصومت دارد- گفت: ـ«فَيَسُبُّوا اللَّهَ‏ عَدْواً بِغَيْرِ عِلْمٍ‏ » 12(بدون آگاهى و علم و از روى جهالت خداى را خصمانه و ظالمانه سبّ مى‏كند).
4- و گاهى به اعتبار مكانهاى آرميدن و قرار گرفتن است، گفته مى‏شود: له‏ العَدْوَاء: ناآرام و نامطمئنّ است.
مكانٌ ذو عَدْوَاء: جایيكه اجزايش با هم متناسب و قابل استقرار نيست. درباره معنى معادات و دشمنى و كينه پنهانى در دل گفته مى‏شود:
رجلٌ‏ عَدُوٌّ و قومٌ‏ عَدُوٌّ: مرد و قومى كينه توز (كه مثل واژه- عدل در جمع و مفرد يكى است) در آيه گفت: «بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ»13 (در باره آغاز حيات بشر در زمين است كه مى‏گويد بعضى از شما با بعض ديگر دشمن خواهيد بود) جمع آن- عِدًى‏ و أَعْدَاء- است گفت: «وَ يَوْمَ يُحْشَرُ أَعْداءُ اللَّهِ‏»14.15
2-2) معنای اصطلاحی دشمن:
دشمن در اصطلاح مفسران به آن کس که ضرر میرساند اطلاق میشود و اصطلاحات هم معنا با آن عبارت است از: حریف، ضد، مخالف، معارض، عدوّ.16
(عدوّ): دشمنی كه در قلب به انسان عداوت دارد و در ظاهر مطابق آن رفتار ميكند «إِنَّ الْكافِرِينَ كانُوا لَكُمْ عَدُوًّا مُبِيناً»17 و همچنین آیهی«إِنَّ الشَّيْطانَ لِلْإِنْسانِ عَدُوٌّ مُبِينٌ»18 .19
عدوّ دو گونه است:
1- عداوت به قصد دشمنى و خصومت مثل آيات:
«فَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ‏»20و«جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا مِنَ الْمُجْرِمِينَ‏»21
و دشمنى از ديگرى و از غيرجنس خود در آيه: «عَدُوًّا شَياطِينَ الْإِنْسِ وَ الْجِنِ‏»22.
2- دشمنى و عداوتى كه از روى قصد نباشد بلكه حالتى به او دست مى‏دهد كه اذيّت مى‏شود همانگونه كه از دشمنان مورد اذيّت و آزار قرار مى‏گيرد، مثل آيه: «فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي إِلَّا رَبَّ الْعالَمِينَ‏»23و آيه‏اى در باره اولاد كه مى‏گويد: «عَدُوًّا لَكُمْ فَاحْذَرُوهُمْ‏»24.25لذا بنابر آنچه گفته شد؛ تعریف دشمن در اسلام به دشمنی بیرونی (کافران ،مشرکان ،منافقین ویهود)ختم نمیگردد و شامل نفس امّاره و شیطان نیز میشود به گونهای که جهاد با نفس را برترین جهاد میخواند، زیرا که در تعریف دشمن گفته شد هر آنچه باعث شود انسان را از راه مستقیم منحرف سازد و موجب عدم اطاعت انسان از خدا شود، دشمن نامیده میشود.
2-3) اهمیّت و ضرورت بحث دشمنشناسی:
اهمیّت و ضرورت بحث پیرامون دشمنشناسی رامیتوان در یک تقسیمبندی در چهار عنوان مطرح نمود:
2-3-1) اهمیّت و ضرورت بحث دشمن شناسی از منظر قرآن کریم:
از ویژگیهای بارز قرآن کریم، جامعیّت و گستردگی بحثهای آن و دربرداشتن کلیّات برنامهی بشری میباشد چنانکه خدا فرموده :«… وَ نَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْ‏…»26و ما این کتاب را برتو فرستادیم تا بیانی جامع و فراگیر درباره هر چیز باشد.
امام باقر (ع) نیز درباره جامعیّت قرآن فرمودهاند :«إنَّ اللهَ لَم یَدع شَیئاً تَحتاجُ إلیهِ الاُمَّةُ إلی یَومِ القِیامَةِ إلّا اَنزََلَهُ فِی کِتابِهِ وَبَیَّنهُ لِرَسُولِهِ….»27:«خداوند تمام آنچه را که امت (اسلام ) تا قیامت بدان نیاز دارند در کتاب خود آورده و برای پیامبرش بیان فرموده است.
نظر به این که قرآن کریم هم جامعیّت دارد و هم جاودانگی، در مییابیم که هیچ موضوع مهمّی در راستای هدایت انسان نیست که در قرآن کریم از آن صحبت نشده باشد به خصوص موضوع مهمی همچون ساختار جامعه اسلامی و عواملی که به طور مثبت یا منفی در ساختار آن مؤثر است. با تأملی دقیق در آیات در خواهیم یافت که تا چه اندازه قرآن کریم نسبت به «شناساندن دشمن» حساسیّت نشان داده است؛ به طوری که بیش از هزار و پانصد آیه از آیات قرآن کریم پیرامون دشمن شناسی است. این آیات، انواع دشمنان مؤمنان و نظام اسلامی، ابزار و شیوههای دشمن و راههای مقابله با آنان را به مسلمانان میآموزد.
از طرفی در فرهنگ اسلامی، دین و سیاست بهگونهای با یکدیگر عجین و آمیخته شدهاند که حتی تصور جدایی میان آنها آسان به نظر نمیرسد اگر چنین نبود اسلام هرگز نمیتوانست با سیاستمداران جهان مقابله کند و تمامی نقشهها و توطئههای آنها را درهم بشکند.
لذا با عنایت به جامعیّت و جاودانگی قرآن کریم و این که هیچ موضوع مهمی که نقش اساسی در ساختار جامعهی اسلامی دارد در قرآن کریم از آن فروگذار نشده است و همچنین عجین شدن دین و سیاست در هم در مکتب اسلام ملاحظه میکنیم که این قانون نامهی اساسی تا چه اندازه نسبت به «شناساندن دشمن» حساسیت نشان داده است و بدان مهم پرداخته است. برای درک بهتر این مطلب کافی است نگاهی داشته باشیم به سخنان گرانسنگ امام محمد باقر(ع)، آن جا که فرمود: قرآن بر سه قسمت نازل گردیده که یک سومِ آن، دربارهی ما و دوستان ماست و یک سوم، دربارهی دشمنان ما و دشمنان پیشینیان ما و یک سوم، روشها و امثال است. آیهای که دربارهی قومی نازل شده، اگر با مرگ آن قوم باطل گردد، دیگر از قرآن چیزی نمیماند، حال آنکه قرآن تا بقای آسمانها و زمین باقی است و احکام آن جاری و ساری میباشد و برای هر ملتی آیهای است که آنرا قرائت میکند، خواه آن آیه خیر را بیان کند و خواه شرّرا»28
اهمیّت دشمنشناسی در تعالیم اسلامی آنقدر مورد توجه قرارگرفته است که قرآن کریم در آیات متعددی و با تعابیرمختلفی به این موضوع پرداخته است، تا جایی که در قرآن کریم، آيات دشمن‏شناسى بيش از آياتالاحكام است و از ميان يكصد و چهارده سوره‏ى قرآن كريم، در آغاز نُه سوره به مسئله دشمن‏شناسى توجّه شده است؛ سوره‏هاى برائت، احزاب، محمّد، ممتحنه، منافقون، معارج، بيّنه، كافرون و مسد.29و از همين رو واژه «عدوّ» و «اعداء» در قرآن حدود28 بار تكرار شده و آيات متعدد، چهره دشمنان اسلام و راههاى مقابله با شيوه‏هاى نفوذ آنان را به خوبى تبيين نموده‏اند اين آموزه‏هاى قرآنى هم دشمنان ما را به ما مى‏شناساند و هم شيوه‏هاى مبارزه با آنان را.
قرآن کریم شش گروه از دشمنان را نام برده است: «شیطان و همراهان او»،«نفس امّاره»،«برخی از همسران و فرزندان»، «کفار و مشرکان»، «برخی از اهل کتاب خصوصاً یهودیان» و «منافقین»، که ما این شش دشمن را، در یک تقسیم بندی کلّی به سه گروه تقسیم نموده و مورد بررسی قرار خواهیم داد:
1) دشمن ایمانیددرونی یا پنهانپ
2) دشمن خارجی
3) دشمن داخلی.
2-3-2) اهمیّت و ضرورت بحث دشمن شناسی از منظر روایات:
در سیره پیامبر (ص) و ائمه اطهار (ع) نیز به دشمن شناسی توجه بسیار شده است . و در میان معصومین (ع)، رفتار حضرت علی(ع) با دشمنان از همه درس آموزتر است. علی (ع) با توجه به شرایط زمانی و شیوه حکومتش با دشمنانی روبه رو بود که پیامبر (ص) و دیگر ائمه (ع) با آن رو به رو نشدند.
2-3-2-1) دشمنشناسی در روایات:
درباره لزوم شناخت دشمن احادیث فراوانی از پیامبر اكرم(ص) و ائمه معصومین(علیه السّلام) وجود دارد كه به پاره ای از آنها اشاره میكنیم:
پیامبر(ص) درباره ضرورت شناخت دشمن میفرماید: «أَلا وَ اَن أعقل الناس عبد عَرَفَ رَبَّهُ فَأَطَاعَه وَ عَرَفَ عَدوه فَعَصاه»30
آگاه باشید، عاقلترین مردم كسی است كه خدایش را بشناسد و از او پیروی كند و دشمن را نیز بشناسد و آنگاه نافرمانیش نماید.
نکته جالب در این حدیث آن است که از جملهی نمودار یک انسان پیش رو و آگاه را خداشناسی و دشمن شناسی میداند که نتیجهی خداشناسی تسلیم شدن در برابر خدا و پرستش اوست و نتیجهی دشمن شناسی، نافرمانی از دشمن است.
2-3-2-2) معرفی دشمن یکی از اهداف اساسی معصومین(ع):
پس از رحلت پیامبر(ص)، اسلام واقعی از مسیر اولیهاش منحرف و خلافت از خاندان پیامبر اسلام (ص)گرفته شد، از این رو، از همان ابتدا، امامان شیعه تلاش خود را صرف شناسایی چهره دشمنان اسلام کردند. حضرت علی(علیه السّلام)، امام حسن(علیه السّلام)، امام حسین(علیهم السّلام) و دیگر ائمه (علیه السّلام) تلاشهای زیادی در جهت معرفی دشمن به جامعه مسلمین انجام دادند و مهّمترین رمز پیروزی آنها، به ویژه پیروزی نهضت حسینی در این بود که دشمن را به مردم معرفی کرده بودند.
امام علی (ع) که خود بخش عظیمی از تلاش خویش را در دورهی حکومتش به افشاگری چهرهی دشمنان خود به کار برد در احادیث زیادی به معرفی و شناخت بیشتری پیرامون جایگاه و ضرورت دشمن دشمنشناسی میپردازد از جمله:
1) امام علی (ع) میفرماید: به خدا سوگند! اگر تنها با دشمنان روبرو شوم، در حالى كه آنان تمام روى زمين را پر كرده باشند، نه باكى داشته و نه مى‏هراسم. من به گمراهى آنان و هدايت خود كه بر آن استوارم، آگاهم و از طرف پروردگارم به يقين رسيده‏ام و همانا من براى ملاقات پروردگار مشتاق و به پاداش او اميدوارم. لكن از اين اندوهناكم كه بى‏خردان و تبهكاران اين امّت، حكومت را به دست آورند، آنگاه مال خدا را دست به دست بگردانند و بندگان او را به بردگى كشند، با نيكوكاران در جنگ و با فاسقان همراه باشند، زيرا از آنان كسى در ميان شماست كه شراب نوشيد و حد بر او جارى شد و كسى كه اسلام را نپذيرفت امّا به ناحق بخشش‏هايى به او عطا گرديد. اگراينگونه حوادث نبود شما را بر نمى‏انگيختم و سرزنشتان نمى‏كردم و شما را به گرد آورى تشويق نمى‏كردم و آنگاه كه سرباز مى‏زديد رهاتان مى‏كردم. آيا نمى‏بينيد كه مرزهاى شما را تصرّف كردند؟ و شهرها را گشودند؟ و دستاوردهاى شما را غارت كردند؟ و در ميان شهرهاى شما آتش جنگ را برافروختند؟ براى جهاد با دشمنان كوچ كنيد، خدا شما را رحمت كند، در خانه‏هاى خود نمانيد، كه به ستم گرفتار و به خوارى دچار خواهيد شد و بهره زندگى شما از همه پست‏تر خواهد بود و همانا برادر جنگ، بيدارى و هوشيارى است، هر آن كس كه به خواب رود، دشمن او نخواهد خوابيد! 31
2) همچنین امام میفرماید: هر کس نسبت به دشمن خود بخوابد (ونسبت به دشمن بیتفاوت باشد) مکرها و حیلهها بیدارش میکند.32
3) امام در کلام دیگری لزوم قطع ارتباط با دشمن را اینگونه بیان میکند:« از دشمنان ِخدا جدایی کنید و با اولیا خدا پیوند نمایید.33
4) امام درسخن دیگر لزوم آمادگی و قدرت در برابر دشمن را بیان می کند:« قبل از قدرت، با دشمن جنگ و ستیز منما».34یعنی نخست باید نیرو تهیه کرد آنگاه جنگید.
5) امام علی(ع) میفرماید:«هیچ دشمنی را کوچک مشمارید؛ هرچند، ضعیف و ناتوان باشد زیرا دشمن همیشه در فکر تجاوز است و به همین جهت او را دشمن نامیدند».35
6) امام عسكري «ع» میفرماید: اضعف الأعداء كيدا، من أظهر عداوته: كم‏حيله‏ترين دشمنان آن است كه دشمنى خود را آشكار كند36.
7) الامام الصادق «ع»: ثلاث من علامات المؤمن: علمه باللَّه، و من يحبّ، و من يبغض.
امام صادق «ع»: سه چيز از نشانه‏هاى مؤمن است: علم و يقين او درباره خدا و اينكه چه كس را دوست مى‏دارد و از چه كس بيزار است‏.37
2-3-3) اهمیّت و ضرورت بحث دشمن شناسی از منظر عقل:
از محوریترین مسایل دفاعی کشور، دشمن شناسی است. با شناخت دشمن میتوان احتمال پیروزی و یا شکست را مشخص کرد لذا شناخت دشمن نقش مهم و اساسی در رویارویی انسان با دشمنان دارد، زیرا که، اگر توان انسان در رویارویی بسیار باشد ولی اطلاعات کافی را در دست نداشته باشد شکست خواهد خورد، هر موجود زنده ای دشمن دارد و به میزان گستردگی وجود خود با دشمن بیشتری رو به رو است. نگاه درس آموز و عبرت پذیر هر یک از مسلمانان به ویژه متولیان امور به گذشته تاریخ و نیز حوادث امروز جامعه، بینش و بصیرتی فراهم میکند تا در کنار سلسله مباحث شایسته اعتقادی، اخلاقی، فقهی و…، برخی از گفتارهای پویا و بنیادین با جایگاه ویژه در آموزههای معارف را نیز مطرح کنیم و مخاطبان خود را با ریشههای حوادث چهارده قرن اخیر و شیوههای دشمنان در تمامی زمانها و وظیفههای دین باوران در همهی عرصهها آشنا سازیم و راهی روشن برابر آنها بگشاییم. دشمن شناسی گفتاری است از این دست که پرداخت جامع و عالمانه به آن در این زمان ضرورتی صد چندان یافته است.
به طور کلّی ضرورت شناخت دشمن از دیدگاه عقل را میتوان در موارد زیر بیان کرد: الف) انحراف خواستههای به حق فکری انسان: اگر آدمی در تشخیص دوست و دشمن دچار اشتباه شود و دشمن خود را دوست خود کند، خواستههای اصیل فطری بیپاسخ مانده، بلکه به انحراف و کژروی کشیده میشوند و بدیهی است چنین شخصی دچار چه زیانهای روحی و روانی خواهد گشت.38
ب) سقوط در رذایل: همانطور که انسان از دوست خود متأثر میشود و متقابلاً صفات و خصیصههای او به دوستش سرایت می کند، دوستی با دشمن یا دشمن را دوست پنداشتن موجب میشود رذایل و اوصاف زشتی که بر روح و جان دشمن حاکم است در انسان رسوخ کند و به جای آنکه به درجاتی برتر از فرشتگان صعود کند، به پستترین مرتبهی بهایم نزول یابد،



قیمت: تومان

دسته بندی : پایان نامه

پاسخ دهید