دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم
دانشکدة تفسیر و معارف قرآن کریم
موضوع:
معناشناسي تاريخي و توصيفي واژه قرب در قرآن كريم
كارشناسي ارشد رشته تفسیر قرآن
استاد راهنما :
دكتر جعفر نكونام
استاد مشاور:
حجةالاسلام والمسلمين دكتر سيد محمود طيب حسيني
دانشجو :
محمود آقا ساكي
(تابستان1389)
هرگونه بهره‏‌برداری اعم از چاپ، نشر و تکثیر این پایان‏نامه ممنوع
و منوط به اجازة کتبی از دانشکدة تفسیر و معارف قرآن کریم می‏باشد.
تقدير و تشكر
در ابتدا شايسته است خداوند متعال را شكر گويم كه اين فرصت را به من داد تا گامي در جهت ارتقاي فرهنگ قرآني بردارم كه شكر حق نعمت را افزون كند( لئن شكرتم لازيدنكم) و تشكر از خداوند تشكر از خلق او نيز هست( من لم يشكر الخالق لم يشكر المخلوق). همچنين از استاد راهنما جناب آقاي دكتر نكونام كه با راهنماييها و زحمات خود دلسوزانه بنده را ياري نمودند تشكر و قدرداني مي نمايم. ايشان در حد لازم و حتي فراتر از مسئوليت خود بنده را ياري نمودند كه كمال تشكر را از ايشان دارم و از استاد محترم جناب آقاي دكتر طيب حسيني كه مشاوره اين پايان نامه را قبول فرمودند، تشكر و قدرداني مي كنم، ايشان هم در حد لازم و وافي بنده را ياري نمودند. همچنين از ساير دوستان كه در جمع آوري اين تحقيق مرا كمك كرده اند تشكر مي كنم از جمله آقايان ياسمي، محمديان، يارنسب، زارعي، حسيني، فضلي، فخاري، اسمي. و از پدر و مادر و برادران و خواهرانم و خصوصا از همسر گرامي ام خانم خوئيني كه شرايط مناسب را براي من فراهم كردند تشكر و قدرداني مي كنم.
چكيده
واژه قرب داراي مشتقات، وجوه معنايي و واژگان هم حوزه مختلفي در دوره جاهلي و قرآني است. معناي وضعي و اوليه قرب مفهومي مانند تهيگاه آدمي يا قراب و غلاف شمشير بوده است. اولين سئوال اين است كه اين واژه چه تطورات معنايي يافته و چه وجوه معنايي دارد؟ اين سئوال با بررسي اين واژه در دوره هاي جاهلي و قرآني پاسخ داده مي شود. يكي از واژه هاي مهم و قابل بررسي واژه قربي است اين واژه در آيه 23سوره شوري داراي وجوه مختلف تفسيري است و هر يك از مفسران شيعه و اهل سنت تفسيري متفاوت از آن ارائه كرده اند. اختلاف اصلي بر سر مصداق قربي در اين آيه است، در اين تحقيق با اين مبنا كه قرآن داراي معاني ظاهري و باطني است، ميان نظر شيعه مبني بر مصداق مودت قربي بر اهل بيت و نظر آنها كه قربي را طبق ظاهر آيه و سياق آيات به معني تقرب به خداوند گرفته اند، جمع شده؛ بنابراين هم روايات كه متواتر اند و هم ظاهر آيه وسياق كه قربي را تقرب به خدا نشان مي دهد، مورد توجه قرار مي گيرد.
كلمات كليدي: معناشناسي تاريخي و توصيفي؛ حوزه معنايي؛ قرب؛ قربي؛ قربان؛ مودت؛ محبت؛ اطاعت؛ زلفي؛ قرب الهي.
فهرست مطالب
عنوان صفحه
مقدمه ……………………………………………………………………………………………………………..1
فصل اول: كليات
1-1- بيان موضوع …………………………………………………………………………………………..4
1-2- سئوالات اصلي…………………………………………………………………………………………5
1-3- سئوالات فرعي…………………………………………………………………………………………5
1-4- پيش فرضها…………………………………………………………………………………………….6
1-5- پيشينه موضوع………………………………………………………………………………………..6
1-6- اهداف پژوهش…………………………………………………………………………………………7
1-7- نوآوري پژوهش………………………………………………………………………………………7
1-8- تعريف اصطلاحات……………………………………………………………………………………7
1-8-1- تعريف معناشناسي……………………………………………………………………………….8
1-8-1-1- سابقه علم معني شناسي……………………………………………………………………8
1-8-1-2- تفاوت معني شناسي و ريشه شناسي…………………………………………………10
1-8-1-3- عوامل تغيير معني……………………………………………………………………………10
1-8-1-4- معناي اساسي و معناي نسبي…………………………………………………………..11
1-8-1-5- روش معناشناسي…………………………………………………………………………..11
1-8-2- معناشناسي تاريخي…………………………………………………………………………….13
1-8-3- معناشناسي توصيفي……………………………………………………………………………14
1s-8-4- حوزه هاي معنايي……………………………………………………………………………..14
فصل دوم: معناشناسي تاريخي واژه قرب و مشتقات آن
2-1- دخيل يا اصيل بودن واژه قرب و مشتقات آن…………………………………………….16
2-2- معناي وضعي و اوليه واژه قرب و مشتقات آن در دوره جاهلي…………………..17
2-2-1- مشتقات مجرد قرب…………………………………………………………………………….18
2-2-1-1- القُربُ……………………………………………………………………………………………18
2-2-1-2- القَرَب…………………………………………………………………………………………….21
2-2-1-3- قِربه……………………………………………………………………………………………..22
2-2-1-4 القُرُب و القُرَب…………………………………………………………………………………23
2-2-1-5- قارِب…………………………………………………………………………………………….24
2-2-1-6- القِراب……………………………………………………………………………………………25
2-2-1-7- قُربان……………………………………………………………………………………………27
2-2-1-8- قَربان…………………………………………………………………………………………….28
2-2-1-9- قِربان……………………………………………………………………………………………29
2-2-1-10- المَقرَب………………………………………………………………………………………..29
2-2-1-11- القورَب………………………………………………………………………………………..30
2-2-1-12- المَقرَبه………………………………………………………………………………………..31
2-2-1-13- القريب…………………………………………………………………………………………31
2-2-1-14- قُربي…………………………………………………………………………………………..32
2-2-1-15- قَرِبَ يَقرَبُ قَرَبا……………………………………………………………………………..34
2-2-2- مشتقات مزيد قرب………………………………………………………………………………34
2-2-2-1- قارَبَ…………………………………………………………………………………………….34
2-2-2-2- تَقارَبَ……………………………………………………………………………………………34
2-2-2-3- تَقَرّب…………………………………………………………………………………………….35
2-2-2-4- قَرَّب……………………………………………………………………………………………..35
2-2-2-5- المُقارِب…………………………………………………………………………………………35
2-2-2-6- المقاربه…………………………………………………………………………………………36
2-2-2-7- تقريب……………………………………………………………………………………………36
2-2-2-8- متقارب و تقارب……………………………………………………………………………..37
2-2-2-9- قرَّب يقرّب تقريبا…………………………………………………………………………….37
2-2-2-10- قارب…………………………………………………………………………………………..37
2-3- تطور معنايي قرب و مشتقات آن……………………………………………………………….38
2-3-1- معناي قرب و مشتقاتش در دوره قرآني……………………………………………….41
2-3-2- معناي قرب و مشتقاتش در دوره پس از قرآني……………………………………..43
2-4- تحليل تطور معنايي قرب و مشتقات آن……………………………………………………….44
فصل سوم: معناشناسي تاريخي قربان و قرباني
3-1- قرباني و قربانگاه در عهدين…………………………………………………………………….47
3-1-1- قربانگاه در عهدين……………………………………………………………………………..48
3-1-2- قرباني سوختني…………………………………………………………………………………..48
3-1-3- قرباني و هديه آردي……………………………………………………………………………49
3-1-4- قرباني سلامتي……………………………………………………………………………………49
3-1-5- قرباني گناه…………………………………………………………………………………………50
3-1-6- قرباني جبران……………………………………………………………………………………..51
3-2- قرباني در جاهليت…………………………………………………………………………………..52
3-3- قرباني در قرآن………………………………………………………………………………………61
حاصل بحث…………………………………………………………………………………………………….67
فصل چهارم: معناشناسي تارخي مفهوم قرب الهي
4-1- قرب الهي در عهدين………………………………………………………………………………..68
4-2- قرب الهي در جاهليت……………………………………………………………………………….70
4-3- قرب الهي در قرآن………………………………………………………………………………….73
4-4- قرب الهي در علم عرفان……………………………………………………………………………81
حاصل بحث…………………………………………………………………………………………………….84
فصل پنجم: معناشناسي توصيفي واژه قرب
5-1- معناشناسي مشتقات اسمي………………………………………………………………………86
5-1-1- معناشناسي قُربي………………………………………………………………………………..86
حوزه معنايي قربي………………………………………………………………………………………….87
5-1-2- معناشناسي قُربان……………………………………………………………………………….91
حوزه معنايي قُربان…………………………………………………………………………………………92
5-1-3- معناشناسي قُرُبات و قُربه……………………………………………………………………..95
5-1-4- معناشناسي ذا مقربه، ذي القربي، ذوي القربي، اولي القربي و اقربين………….96
حوزه معنايي………………………………………………………………………………………………….97
5-1-5- معناشناسي قريب………………………………………………………………………………..98
الف- معناي حقيقي…………………………………………………………………………………………..99
ب- معناي مجازي……………………………………………………………………………………………99
حوزه معنايي قريب……………………………………………………………………………………….101
5-1-6- معناشناسي أقرَبُ……………………………………………………………………………..104
الف- معناي مجازي………………………………………………………………………………………104
ب- معناي حقيقي……………………………………………………………………………………………105
حوزه معنايي أقرب……………………………………………………………………………………….106
5-1-7- معناشناسي أقربون و أقربين……………………………………………………………..107
5-2- معناشناسي مشتقات فعلي………………………………………………………………………108
5-2-1- معناشناسي تَقرَبُ……………………………………………………………………………..108
الف- معناي مجازي……………………………………………………………………………………….108
ب- معناي حقيقي…………………………………………………………………………………………..109
حوزه معنايي تقرب…………………………………………………………………………………………112
1- حوزه معناشناختي لا تقربا…………………………………………………………………………112
2- حوزه معناشناختي لا تقربوا (دخول نكنيد)……………………………………………………113
3- حوزه معناشناختي لا تقربوا ( مرتكب نشويد)………………………………………………..114
4- حوزه معناشناختي لا يقربوا (داخل نشويد)…………………………………………………..115
5- حوزه معناشناختي يقرب، تقرب(نزديك كردن)………………………………………………116
5-3- معناشناسي مشتقات مزيدي…………………………………………………………………..118
5-3-1- معناشناسي اقترب…………………………………………………………………………….118
الف- معناي مجازي……………………………………………………………………………………….118
ب- معناي حقيقي……………………………………………………………………………………………119
5-3-2- معناشناسي قرّب……………………………………………………………………………….122
الف- معناي مجازي……………………………………………………………………………………….122
ب- معناي حقيقي…………………………………………………………………………………………..123
5-3-3- معناشناسي مقربين، مقربون……………………………………………………………….123
الف- معناي مجازي……………………………………………………………………………………….123
ب- معناي حقيقي…………………………………………………………………………………………..127
حوزه معنايي مقربين، مقربون………………………………………………………………………….127
1- سابقون و سابقين……………………………………………………………………………………..127
2- مبعدون……………………………………………………………………………………………………128
3- ابرار……………………………………………………………………………………………………….128
4- روح و ريحان……………………………………………………………………………………………129
5- جنت نعيم…………………………………………………………………………………………………129
حاصل بحث……………………………………………………………………………………………………131
فصل ششم: بررسي ديدگاه شيعه در خصوص آيه مودت
6-1- شواهد قرآني دلالت آيه مودت بر اهل بيت………………………………………………134
1- المودة……………………………………………………………………………………………………..134
2- القربي……………………………………………………………………………………………………..135
3- حرف في………………………………………………………………………………………………….136
4- الف و لام در القربي…………………………………………………………………………………..137
5- استثناء در آيه…………………………………………………………………………………………..138
6-2- مصداق القربي از ديدگاه علماي شيعه……………………………………………………..140
6-3- شواهد روايي دلالت آيه مودت بر اهل بيت………………………………………………..150
6-3-1- روايت اسمائيل بن عبد الخالق……………………………………………………………..150
6-3-2- روايت ابي مسروق…………………………………………………………………………….152
6-3-3- روايت عبد الله بن عجلان…………………………………………………………………….154
6-4- پاسخهاي علماي شيعه……………………………………………………………..165
6-4-1- قربي به معناي اقرباي رسول(ص) از قريش………………………………………….165
6-4-2- قربي به معناي اقرباي رسول اكرم(ص) از انصار…………………………………167
6-4-3- مودت به سبب قرابت…………………………………………………………………………170
6-4-4- مودت به قربي به معناي مودت خود قربي……………………………………………170
6-4-5- قربي به معناي تقرب به خدا………………………………………………………………..172
6-4-6- جمع سه قول اول، پنجم و ششم………………………………………………………….175
6-5- جمع بندي ديدگاه علماي شيعه درباره آيه مودت……………………………………….179
نتيجه كلي……………………………………………………………………………………………………..184
منابع و مآخذ………………………………………………………………………………………………..186
مقدمه
موضوع تحقيق در اين پژوهش معناشناسي تاريخي و توصيفي واژه قرب و مشتقاتش در قرآن كريم است. در معناشناسي تاريخي روشن مي شود كه مبدأ و اصل اين واژه و مشتقاتش كدام مفهوم حسي بوده است، سپس به بررسي تطور معنايي اين واژه در دوره هاي جاهلي، قرآني و پس از قرآني پرداخته مي شود، در ضمن سير تاريخي معناي حسي و معنوي، كلي و جزئي، حقيقي و مجازي مشخص مي شود. در معناشناسي توصيفي وجوه معنايي واژه قرب و مشتقات آن، مترادف ها و متضادها و مجاورها و واژگان هم حوزه اش مورد بررسي قرار مي گيرد. در پايان اين پژوهش به آيه مودت كه حاوي بحثهاي اختلافي است، پرداخته مي شود.
انگيزه مؤلف اين تحقيق آن است كه در سايه دانش معناشناسي كه داراي شاخه هاي مختلفي است با تمركز روي معناشناسي تاريخي و توصيفي به بررسي دقيق آيات قرآن كريم بپردازد. پرداختن به دانش معناشناسي ضرورتي انكارناپذير در تفسير و فهم آيات قرآن است. هدف اين پژوهش آشنايي و به كارگيري روش معناشناسي در فهم معناي تاريخي و توصيفي واژگان قرآني واژه قرب به عنوان نمونه به منظور تفسير و فهم دقيق آيات مربوط به حوزه قرب در سايه معناي دقيق مفردات آن حوزه معنايي است. اهتمام معناشناسانه به واژگان قرآن رويكرد جديدي است كه مي تواند دستاوردهاي نويي به همراه داشته باشد. چنين اهتمام و اقبالي در گذشته صورت نمي گرفته است و از رهگذر بهره مندي از دانش معناشناسي در دوره معاصر مورد توجه قرار گرفته است. ترديدي نمي توان داشت كه يك واژه در طول تاريخ حيات خود بر معناي ثابتي نمي ماند و شناخت اين كه در دوره هاي مختلف و نيز در حوزه هاي گوناگون چه معناهايي به خود گرفته و به خصوص در عصر نزول به چه معناهايي به كار مي رفته است، مي تواند به فهم صحيح و دقيق آيات قرآن و كشف مراد واقعي خداوند از آيات كمك كند.
سئوال اصلي در اين تحقيق اين است كه واژه قرب و مشتقاتش چه تطورات و وجوه معنايي پيدا كرده و دارد؟ و از جمله سئوالات فرعي آن است كه اين واژه و مشتقاتش اصيل است يا دخيل؟ مبداء اشتقاقش چيست؟ واژه قرب چه مشتقاتي در قرآن دارد و هر مشتق به چه وجوهي از معاني آمده است؟
نتايجي كه از اين تحقيق حاصل شده است اين است كه اشتقاقهاي متعدد واژه قرب و مشتقاتش حاكي از اين است كه اين واژه اصيل است نه دخيل و مبدأ اشتقاق آن به احتمال زياد اسمي مثل قراب سيف يعني غلاف شمشير و يا پهلوي آدمي بوده است. و از جمله فرضيه هاي فرعي اين است كه معناي هر وجه اشتقاقي در ادوار مختلف تاريخي ابتدا به معاني حسي و سپس به معاني معنوي و جزئي و مجازي استعمال يافته است. ديگر اينكه معناي توصيفي واژه قرب و مشتقاتش حسب مورد استعمالش فرق مي كند. و يكي از آيات مهمي كه مورد بررسي قرار مي گيرد آيه مودت است كه نظرات متمايزي از جانب محققان شيعه و اهل سنت ارائه شده است و در اين تحقيق در سايه معناشناسي تاريخي و توصيفي واژه قرب به اين آيه مي پردازيم. گرچه معناي واژه قرب و مشتقاتش در كتب لغت آمده است؛ اما به روش معناشناسي تاريخي وتوصيفي مورد بررسي قرار نگرفته است، البته تحقيقهاي چندي در زمينه معناشناسي تاريخي و توصيفي در مورد واژه هاي اسلام و رب و … صورت گرفته است. فصلهاي اين پژوهش عبارتند از: فصل اول كه به كليات اختصاص دارد، فصل دوم به معناشناسي تاريخي واژه قرب و مشتقات آن مي پردازد، فصل سوم و چهارم شامل مقايسه مفهوم قرب و قربان در دوره هاي عهدين، جاهليت و دوره قرآني است. فصل پنجم معناشناسي توصيفي اين واژه و فصل ششم به بررسي آيه مودت(آيه 23شوري) پرداخته است.
فصل اول
كليات
در اين فصل درباره موضوعات كلي مربوط به تحقيق سخن گفته مي شود؛ از قبيل: بيان موضوع، پيشينه، پيش فرضها، اهداف پژوهش، نوآوري و تعريف اصطلاحات.
1-1- بيان موضوع
موضوع تحقيق معناشناسي تاريخي و توصيفي واژه قرب و مشتقاتش در قرآن كريم است. پنهان نيست كه واژه قرب در اين تحقيق واژه اي كانوني تلقي مي شود و تمام واژگاني كه به نحوي با آن ارتباط دارد، بررسي مي گردد. واژگان مورد بررسي شامل مترادفها، متضادها و مجاورها است. مراد از مجاورها كليه واژگان كليدي است كه همراه واژه قرب به كار مي روند؛ و معناشناسي تاريخي واژه قرب اين است كه آن براي چه معنايي وضع شده و چه تطوراتي يافته. براي شناخت معناي تاريخي واژه قرب بررسي مي شود كه اين واژه اصيل است يا دخيل و معناي وضعي اش چيست؟ براي معناشناسي تاريخي سه دوره جاهلي، قرآني و بعد از قرآني بررسي مي شود. در تجزيه و تحليل روشن مي شود كه كدام معنا حسي و كدام معنا غير حسي است، نيز كدام معنا حقيقي و كدام معنا مجازي است… آنگاه معناي حسي و حقيقي بر معناي غير حسي و مجازي مقدم شمرده مي شود. و معناشناسي توصيفي معناي اصلي و هاله اي واژه قرب و مشتقاتش در قرآن كريم است. مقصود از معناي اصلي معنايي است كه در هر يك از استعمالات قرآني مراد خداي تعالي است و آن از رهگذر توجه به سياق، آيات متحد الموضوع، زمان و مكان نزول و مخاطبان قرآن شناسايي مي شود و منظور از معناي هاله اي تمامي ذهنيات و تصوراتي است كه مخاطبان قرآن يعني عرب حجاز در عصر نزول از آن واژه داشتند و اين از طريق بررسي حوزه معنايي قرب به دست مي آيد. حوزه معنايي قرب نيز عبارتند از مترادفها، متضادها و مجاورهاي آن در استعمالات قرآني.
1-2- سئوالات اصلي
الف- واژه قرب و مشتقات آن در ادوار مختلف تاريخي يعني دوره جاهلي، قرآني و پس از قرآني به چه معنايي به كار رفته اند و چه تطورات معنايي داشته اند؟
ب- واژه قرب و مشتقات آن چه وجوه معنايي و حوزه معناشناسي را تشكيل مي دهند؟
1-3- سئوالات فرعي
– واژه قرب و مشتقات آن اصيل است يا دخيل؟
– مبدأ اشتقاق و وجوه اشتقاقي واژه قرب و مشتقات آن كدام است؟
– در صورتي كه واژه قرب و مشتقاتش تطور معنايي يافته اند علل و عوامل آن چه بوده است؟
– چه مشتقاتي از قرب در قرآن به كار رفته است؟
– آياتي كه واژه قرب يا مشتقاتش به وجوه متعددي از معاني گرفته شده اند، كدامند و معناي مراد در آنها چيست و چه شواهدي آن معنا را تأييد مي كند؟
1-4- پيش فرضها
1-4-1- قرآن فصيح و بليغ است و به زبان مردم عصر نزول نازل شده است و براي فهم دقيق آيات بايد به فهم مردم آن عصر توجه كرد.
1-4-2- قرآن در دلاتش بر مقاصد خود مستقل است و لذا مي توان با تكيه بر قرائن كلامي مثل سياق و آيات متحد الموضوع و زمان و مكان نزول و مخاطبان قرآن به معناي واژگان آن دست يافت و هرمعنايي كه مخالف معناي مستفاد از اين قرائن باشد، مخالف قرآن و مردود است.
1-4-3- واژگان زبان عربي و قرآني بر اثر گذشت زمان تطور معنايي يافته است و لذا بايد الفاظ قرآن را به همان معنايي كه معهود عرب حجاز عصر نزول بوده است، گرفت.
1-5- پيشينه موضوع
بي شك معناي اين واژه و مشتقات و مترادفها و متضادها و مجاورهاي آن در كتب لغت و تفسير به طور پراكنده و غير روشمند بررسي شده است؛ اما به روش ما كه روشي معناشناسانه است، بررسي نشده است. البته به روش معناشناسي تاريخي و توصيفي پايان نامه هايي به بررسي واژگان ديگر در قرآن كريم پرداخته اند كه شامل: معناشناسي تاريخي و توصيفي واژه رب، معناشناسي تاريخي و توصيفي واژه اسلام و … مي شود.
1-6- اهداف پژوهش
الف- شناخت معناي اصلي و هاله اي واژه قرب در قرآن و نيز شناخت معناي اوليه و تطورات معنايي آن در دوره هاي مختلف.
ب- تفسير و فهم دقيق آيات قرآن مربوط به حوزه معناشناختي واژه قرب درسايه ي معناي دقيق و موشكافانه مفردات آن حوزه.
ج- آشنايي و به كارگيري روش معناشناسي در فهم معناي تاريخي و توصيفي واژگان قرآني و واژگان حوزه قرب به عنوان نمونه.
1-7- نوآوري
جنبه جديد بودن اين تحقيق روش آن است كه به روش معناشناسي تاريخي و توصيفي است و ديگر جنبه آن نتايج نويي است كه از اين تحقيق به دست مي آيد ان شاء الله.
1-8- تعريف اصطلاحات
از جمله اصطلاحاتي كه بايد تعريف شود مفاهيمي همچون: معناشناسي، معناشناسي تاريخي، معناشناسي توصيفي و حوزه هاي معنايي است.
1-8-1- تعريف معنا شناسي
ايزوتسو در تعريف معناشناسي مي گويد: معني شناسي مطالعه تحليلي زبان است تا جهانبيني قومي شناخته شود، و اين زبان نه تنها وسيله سخن گفتن و انديشيدن است؛ بلكه وسيله اي براي تصور و تغيير كردن جهان اطراف آن قوم است. معني شناسي در اين صورت يعني علم تحقيق در ماهيت و ساخت جهان بيني يك ملت در دوره ي خاصي از تاريخ، كه به وسيله ي تحليل روش شناختي مفاهيم و تصورات فرهنگي آن قوم كه در كلمات كليدي آنها تبلور يافته صورت مي گيرد.1
1-8-1-1- سابقه علم معني شناسي
از علومي كه به تازگي و در قرن اخير در مغرب زمين گسترش يافته ولي علمي كهن و تاريخي محسوب مي شود علم معني شناسي است. اين علم هم از سوي زبان شناسان و هم از سوي روانشناسان مورد توجه قرار گرفت، از يك سو زبان شناسان مسأله ي رابطه بين واژه هاي زبانهاي مختلف و معناي اين واژه ها در درون فرهنگها و محيطهاي مختلف را بررسي كردند و از سوي ديگر روانشناسان رابطه بين فكرو زبان را از اساس فن خود ساختند و بالاخره گروهي از فلاسفه غرب، با تجزيه و تحليل دقيق زبان و رابطه آن با معني، مكتب جديدي را تأسيس كردند كه بيشتر در كشورهاي انگليسي زبان رواج يافت.
به طور دقيق علم معني شناسي تاريخي طولاني دارد، هم در ميان مسلمين و هم در آثار ارسطو اين علم ديده مي شود. در اسلام از آنجا كه وحي مبتني بر كتابي است كه مسأله ي رابطه بين لفظ و معنا و سهم مشيت الهي و اراده انساني را درتعيين رابطه بين لفظ و معنا مطرح مي سازد، معني شناسي به صورت جدي تر دنبال شد و به كمالي رسيد كه در دوران جديد ديده نمي شود.
در آغاز متكلمان رابطه لفظ و معنا را مطرح ساختند. سپس حتي فلاسفه مشاء به بحث دلالت پرداختند. اصول شيعه در قرن دوازدهم مباحثي در معني شناسي مطرح كردند كه بي نظير است؛ ولي متأسفانه بر جهانيان مكتوم مانده است كه شناساندن آن در قرن اخير خدمت بزرگي به علم و معرفي تفكر اسلامي خواهد بود.2ولي علم معني شناسي از نظر غربيان علمي جديد است.
در سنت مطالعه معني، معني شناسي به سه شاخه عمده تقسيم مي شود:
1- معني شناسي فلسفي؛ بخشي از مطالعه فلسفه زبان را تشكيل مي دهد و بر حسب منابع سابقه آن به قرن چهارم قبل از ميلاد و آراي افلاطون در رساله هاي كراتيلوس و لاخس باز مي گردد؛
2- معني شناسي منطقي؛ بخشي از منطق رياضي است و بر حسب ديدگاههاي بوازانو، فرگه، تارسكي و گودل، زبان را ابزاري براي صحبت درباره ي جهان خارج از زبان درنظرمي گيرند. در اين نوع معني شناسي سعي بر آن است تا با توجه به موقعيت جهان خارج، صحت و سقم جملات زبان تعيين شود؛
3- معني شناسي زباني.3( مقصود ما از معني شناسي همين قسم است كه در ادامه مي آيد).
1-8-1-2- تفاوت معني شناسي و ريشه شناسي
اشتقاق و ريشه شناسي تنها مي تواند معني اساسي كلمه را در اختيار ما قرار دهد، و در بسياري از موارد بر حدس و گمان استوار است، در صورتي كه معني شناسي هم معني اساسي را در بر دارد و هم معني نسبي را. و اين همان جهانبيني معني شناختي است.4
1-8-1-3- عوامل تغيير معني
هر يك از دانشمندان معني شناس از ديدگاه خود به عوامل تغيير معني پرداخته اند، يكي از ديدگاههاي مناسب ديدگاه اولمي است، او تغيير معني را بر سه مرحله علت، ماهيت و نتيجه مي داند:
الف- علتها
1- تغيير معني بر اثر عامل زباني
2- تغيير معني به واسطه علل تاريخي
3- عوامل اجتماعي
4- تحولات و نوسانات رواني و احساسات
ب- ماهيات تغيير معني
1- ماهيت تغيير معني بر اثر تشابه حواس كه بر مبناي استعاره است.
2- تشابه الفاظ
3- مجاورت الفاظ يا نزديكي اسماء به يكديگر
ج- نتايج تغيير معني
1- تغيير در ماهيت معني
2- گسترش معنايي
3- تحديد معنايي.5
1-8-1-4- معناي اساسي و معناي نسبي
الف- معناي اساسي؛ عنصر معني شناختي ثابتي كه هر جا كلمه به كار رفته و هر كسي آن را به كار برده باشد، و همراه آن است را معناي اساسي مي خوانيم. ولي معناي اساسي تمام معني كلمه نيست.6
ب- معناي نسبي؛ معنايي است كه دلالت ضمني دارد و در زمينه اي خاص به معناي اساسي پيوسته و در نظام تازه نسبت به كلمات مهم ديگر.7

1-8-1-5- روش معنا شناسي
براي درك مفاهيم كليدي قرآن كريم روشهاي مختلفي وجود دارد كه يكي از بهترين راهها براي درك معاني آن استفاده از روشهاي معناشناسي است. روشهاي معني شناسي عبارتند از: معناشناسي ساختگرا( يعني مطالعه ساخت گرايانه روابط معنايي در سطح واژه و جمله)، توصيف معني بر اساس بافت زباني، معني شناسي تاريخي، حوزه هاي معنايي.8
الف- معناشناسي ساختگرا( يعني مطالعه ساخت گرايانه روابط معنايي در سطح واژه و جمله)
روابط معنايي را در دو سطح واژه و جمله بررسي مي كنند. روابط معنايي در سطح واژه عبارتند از: شمول معنايي، هم معنايي، تقابل معنايي و تباين معنايي. همچنين روابط معنايي در سطح جمله عبارتند از: شمول معنايي، هم معنايي ، تضاد معنايي، استلزام معنايي و از پيش نگاري.
ب- توصيف معني بر اساس بافت زباني.
ساده ترين موردي كه يك آيه يا عبارت از لحاظ معنايي اعتبار پيدا مي كند وقتي است كه معناي دقيق يك واژه به طور عيني از روي بافت آن و از راه توصيف لفظي روشن مي گردد و اين همان تعريف بافتي يا تعريف متني است. مثل تعريف واژه «البرّ» در آيه ذيل: (لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ وَ لكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ وَ الْمَلائِكَةِ وَ الْكِتابِ وَ النَّبِيِّينَ وَ آتَى الْمالَ عَلى‏ حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبى‏ وَ الْيَتامى‏ وَ الْمَساكينَ وَ ابْنَ السَّبيلِ وَ السَّائِلينَ وَ فِي الرِّقابِ وَ أَقامَ الصَّلاةَ وَ آتَى الزَّكاةَ وَ الْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذا عاهَدُوا وَ الصَّابِرينَ فِي الْبَأْساءِ وَ الضَّرَّاءِ وَ حينَ الْبَأْسِ أُولئِكَ الَّذينَ صَدَقُوا وَ أُولئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ (9؛ نيكوكارى آن نيست كه روى خود را به سوى مشرق و [يا] مغرب بگردانيد، بلكه نيكى آن است كه كسى به خدا و روز بازپسين و فرشتگان و كتاب [آسمانى‏] و پيامبران ايمان آوَرَد، و مال [خود] را با وجودِ دوست داشتنش، به خويشاوندان و يتيمان و بينوايان و در راه‏ماندگان و گدايان و در [راهِ آزاد كردن‏] بندگان بدهد، و نماز را برپاى دارد، و زكات را بدهد، و آنان كه چون عهد بندند، به عهد خود وفادارانند و در سختى و زيان، و به هنگام جنگ شكيبايانند آنانند كسانى كه راست گفته‏اند، و آنان همان پرهيزگارانند. 10
ج- معني شناسي تاريخي.( توضيح داده مي شود)
د- حوزه هاي معنايي.( توضيح داده مي شود)
1-8-2- معناشناسي تاريخي
در اين روش مطالعه تغييرات معنايي واحدهاي زبان در گذر زمان مورد مطالعه قرار مي گيرد. زبان قرآن فرآيندي تاريخي داشته و شامل دوره مكي و دوره مدني مي شود و در اين دو دوره تغييرات ژرفي پيدا كرده است. اين تغييرات معنايي سه گونه بوده است: گسترش معنايي، كاهش يا تخصيص معنايي و تغيير مدلول.11
معني شناسي تاريخي، عبارت ازآن نيست كه تاريخ كلمات منفرد به صورت دروني ساخته شود تا از تغيير معني آنها درجريان تاريخ آگاهي حاصل آيد. اين كار نماينده برداشت عمده ي قرن نوزدهم نسبت به زبان و مسائل زباني بوده است. معني شناسي تاريخي حقيقي، در صورتي است كه تاريخ كلمات را به اعتبار كل دستگاههاي ايستاني كه به آنها تعلق دارند مورد تحقيق قرار دهيم، به عبارت ديگر هنگامي كه دو يا چند سطح مختلف يك زبان را در مراحل متفاوت تاريخ آن كه با فاصله هاي زماني از يكديگر جدا شده اند، با هم مقايسه كنيم.12
سطوح مختلف معني شناسي در تاريخ قديم زبان عربي عبارتند از:
1- قبل از قرآني يا دوران جاهلي
2- قرآني
3- بعد از قرآني خاصه دوره عباسي.
1-8-3- معناشناسي توصيفي
مراد از معناشناسي توصيفي عبارت است از معناي اصلي و هاله اي هر واژه در قرآن كريم. مقصود از معناي اصلي معنايي است كه در هر يك از استعمالات قرآني مراد خداي تعالي است و آن از رهگذر توجه به سياق، آيات متحدالموضوع، زمان و مكان نزول و مخاطبان قرآن شناسايي مي شود. و منظور از معناي هاله اي تمامي ذهنيات و تصوراتي است كه مخاطبان قرآن يعني عرب حجاز در عصر نزول از آن واژه داشتند و اين از طريق بررسي حوزه معنايي به دست مي آيد. حوزه معنايي نيز عبارت است ازمترادفها، متضادها و مجاورها در استعمالات قرآني.
1-8-4- حوزه هاي معنايي
مجموعه اي از روابط معنايي داراي طرح در ميان دسته هاي مختلف واژه هاي يك زبان، حوزه يا ميدان معنايي نام دارد. مثل باد، دميدن، وزيدن. هر واژه براي خود ياران گزيده دارد، تا آنجا كه سراسر واژگان يك زبان به صورت شبكه پيچيده اي از گروه بندي معنايي بيرون مي آيد. و باز كردن اين شبكه از وظايف مهم معنا شناسي است. مثلا در قرآن مفعول دستوري واژه افتراء اغلب واژه كذب است. به اين دو واژه، واژه ظالم نيز ملحق مي شود. و اين واژگان يك حوزه معنايي را تشكيل مي دهند.13
فصل دوم
معنا شناسی تاریخی واژه قرب و مشتقات آن
در این فصل به معنا شناسی تاریخی واژه قرب و مشتقات آن می پردازیم، تا مشخص شود که این واژه چه تطورات معنایی پیدا کرده است ؟ معنای اصلی و حسی و اولیه آن چه بوده است؟ معانی غیر حسی و معنوی آن چیست؟ معنای آن در دوران جاهلی و قرآنی و پس از قرآنی چه بوده است؟ در اشعار جاهلی به چه معنایی آمده است؟
2-1- دخیل یا اصیل بودن واژه قرب و مشتقات آن
واژه قرب و مشتقات آن جزء واژگان دخیل محسوب نمی شوند، به جز واژه قُربان که آرتور جفری در واژگان دخیل خود از آن به عنوان یکی از واژگان دخیل یاد کرده است.
آرتور جفری در مورد واژه قُربان می نویسد: قربان به معنی قربانی یا چیزی است که به خداوند پیشکش می شود. واژه قربان در آیه 183 آل عمران و آیه 27 مائده آمده است، هر دو آیه به داستانهای عهد عتیق اشاره دارند. در سوره آل عمران به جنگ میان ایلیا و کاهنان بعل اشاره شده؛ ولی در همه تفاسیر اسلامی مطالبی غیر از آنچه آرتور جفری اظهار کرده آمده است و دیگری مربوط به نذورات هابیل و قابیل است. اکثر مراجع اسلامی بر این باورند که آن لغتی کاملا عربی و بر وزن فُعلان است. مطمئنا این لغت از ریشه قرب به معنای نزدیک گرفته شده است . لکن آن را در مفهوم کنونی تنها در زبان آرامی یافته ایم و احتمالا از همان جا به دیگر زبان ها راه یافته است. نولدکه حدس می زند که اين واژه از آرامی به زبان حبشی منتقل شده است ، البته در سنگ نوشته های عربستان جنوبی نیز آمده، و بی تردید از همان اصل و ریشه است. در قرضی بودن این اصطلاح شک نیست؛ زیرا در ابیات کهن عربی نیز کاربرد داشته؛ لکن هرشفلد این لغت را ماخوذ از عبری می داند و این در حالی است که اسپرنگر آن را آرامی می داند و احتمال سریانی بودن آن نیز مطرح است. همچنین فرانکل ارنس طرفدار اصل و منشا یهودی برای این واژه است.14
ولي زبان عبري خواهر زبان عربي است و زبان آرامي هم مادر هر دو؛ بنابراين به صرف اين كه واژه قُربان در زبان عبري يا آرامي هم هست، نمي توان گفت كه آن دخيل است. دخيل يعني اين كه واژه اي به طور كلي به زبان ديگري تعلق دارد و آنگاه از آن زبان به زبان ديگر منتقل مي شود. مثل انتقال واژه فردوس از زبان فارسي. به همين جهت آن در زبان عربي نه اشتقاق دارد و نه كسره و تنوين. به نظر ما لفظ قُربان اصيل است و بحث آن در ادامه مي آيد.
2-2- معنای وضعی و اولیه واژه قرب و مشتقات آن در دوره جاهلي
در این بخش باید در جستجوي این مطلب باشیم که قرب و مشتقات آن در دوره جاهلی چه معنا و مفهومی داشته است؟ معنای اساسی و نسبی آنها در دوره اسلامی و جاهلی چه تفاوتی داشته است؟ معانی نسبی آن در دوره جاهلی كدامند؟ معنای اساسی آن چيست؟ برای رسیدن به این سئوالات می توانیم از زوایای مختلف این واژه را بررسی کنیم، از دید و تصور مشرکانه، از دید جهودان و ترسایان، از دید حنيفان دوره جاهلی، حتی بدون این زوایا فقط از طریق خود قرآن می توانیم به مفاهیم قرب در آن زمان دست یابیم.
در معنا شناسی تاریخی با فرض اینکه یک لغت اصیل است، برای اینکه معنای اصلی و اولیه آن را شناسایی کنیم، باید تمام موارد کاربردش را در تمام مشتقهایش بررسی کنیم؛ به همین منظور در این قسمت مشتقات واژه قرب را در کتب لغت بررسی می کنیم. قرب به صورت مشتقات اسمی و فعلی مجرد و مزید در کتب لغت آمده است که به توضیح آنها می پردازیم.
2-2-1- مشتقات مجرد قرب
مشتقات اسمی مجرد قرب عبارتند از: القُربُ؛ القَرَب؛ القِـربَة؛ القُرُب؛ القُرَب؛ قُربي؛ قريب؛ المَقربة؛ القورب؛ المَقرَب؛ قِربان؛ قَربان؛ قُربان؛ قِراب؛ قارِب و قَرَبَ يَقرب.
2-2-1-1- القُربُ
این واژه بر سه وجه معنایی آمده است:
1-القُربُ: قَُربُ مخالف و ضد بعد و دوری است15،اصل قرب بر خلاف بعد و دوری دلالت می کند16. مراد از قرب عبد به خدا، قرب به وسيله ذكر و عمل صالح است نه قرب به ذات و مكان، چون نزديكي مكاني از صفات اجسام است و خداوند از آن بري است و مراد از قرب خدا به عبد، قرب نعمتها و الطاف خداوند به بنده اش است.17نزديكي خداي تعالي از بنده با بخشيدن و فضيلت به بنده و فيض رساندن به اوست نه قرب و نزديكي مكاني و از اين رو روايت شده است كه موسي( فرمود: خداوندا آيا تو نزديكي كه من با تو نجوا كنم و راز گويم يا دوري كه در آن صورت ندايت دهم، پس گفت: اگر براي تو دوري مكاني تقدير مي كردم به آنجا و پايانش نمي رسيدي و هر گاه نزديكي مكاني هم برايت تقدير مي نمودم بر آن هم توانا نمي شدي و تحملش را نداشتي. و نزديكي بنده به خداوند در حقيقت مخصوص شدن به صفات فراواني است كه اگر خداي تعالي را هم با آنها توصيف كنيم درست است هر چند كه وصف انسان درباره خداوند به آن حدي نيست كه خداوند با آنها وصف مي شود، مثل حكمت، علم و دانش، بردباري و رحمت و بي نيازي. كه اين صفات در انسان با زايل كردن پليديها و زشتيهاي جهل و و ناداني و سبكسري و خشم و نيازهاي جسمي به اندازه طاقت بشري است كه آن را قرب و نزديكي روحاني گويند نه بدني و جسمي.18
2- القُربُ : خاصره ، تهیگاه، خاصره را قرب می نامند به خاطر نزدیک بودنش به جنب و پهلو.19 این کلمه جمع اقراب به معنی پهلو است20؛
شمردل در وصف اسب آورده است:
لاحقُ القُربِ ، و الایاطِلِ نَهدٌ مُشرِفُ الخَلقِ فی مَطاهُ تَمامُ
پهلو به هم چسبیده و تهیگاه برجسته شده و بر آمده، راهنمای خلق است و در راه رفتن نمونه است.
لاحِقُ القُرب به اسبی گويند که پهلوهایش به هم نزدیک است و بعضی آن را برای شترهم استعاره آورده اند. به نظر مي رسد، جهت آن اين باشد كه شتران وقتي آب مي خورند، تهيگاهشان از آب پر مي شود.
3- قُرب آن است که چارپايان بین خود و آبشخور را بچرند و آنها گاهی حرکت می کنند تا اینکه بین آنها و آب شبی فاصله نمی ماند، پس عجله می کنند و نزدیک می شوند و شتران را به آب نزدیک می کنند و حمار قارب ( حماری که در شب طالب آب است ) آب را طلب می کند.21
اصمعي: اذا كانَ بَينكَ و بَينَ الماءِ يَومانِ و ليلتانِ فهو الطَلَق، وَ اِذا بينك و بينه يَومٌ و ليلةٌ فهو القُرب؛ وقتي بين تو و آب دو روز و دو شب فاصله باشد آن را طَلَق مي نامند و اگريك روز و يك شب فاصله باشد قُرب ناميده مي شود. ابونجم گفته است:
يطرقُ بين القُربين المَنهلا … يكشفُ عنه بالعراقي الدَلا22؛ در فاصله دو قُرب آبشخور را تيره مي كند- و راهنما با چوبهاي دلو آن را صاف مي كند.
گفته شده : قد قَدَمونی لِاَقرابٍ و إصدارٍ : یعنی برای نزدیکی به آب و خارج شدن از آب بر هم پیشی می گيرند.
هاجَ الصُوادی و الحُزان فَاندَلَقَت و انقَضَ سابِقُها الحادی لَها القُرب23.
شتران نر که گردنشان کج شده و نمی توانند آن را بچرخانند بی توجهی کردند و با سرعت به جلو تاختند- و کسی که شتران را با آواز می راند، پیشروی آنها را که نزدیک بود، فرا خواند.
4- القُرب: إطعامُ الضَيفِ؛ قُرب اطعام ميهمان است.24
5- قُرب الشجرةِ: غِشيانها؛ وقرب درخت پوست آن است.25
2 -2-1-2- القَرَب ( با فتح اول و دوم)
این واژه به دو معنا آمده است:
1- القَرَب: حرکت در شب برای ورود به آبشخور فردا ( سیرُ اللیلِ لِوِردِ الغَدِ ) و قَرَبُ بصباص شتری است که به سمت آب در حرکت است. وقتی بین آنها و آب جز شبی باقی نماند عجله می کنند به سمت آن و آن شب را قَرَب می نامند26. راهپیمایی در شب برای رسیدن به آب در روز بعد و جمع آن اقراب است. نيز قَرَب به معنی چاهی است که آب آن در دسترس است. شب روی جهت به آب در آمدن دربامدادان، جست و جوی آب در شب؛ وقتي بين شتر و آب دو روز فاصله باشد، روز اول را كه آب را در آن طلب مي كنند روز قَرَب نام دارد و روز دوم طَلَق نام دارد.27
2- چاهي كه آبش نزديك باشد28.
2 -2-1-3- القِربَة ( با كسر اول)
این واژه به یک معنا بیشتر نیامده است:
القِربَة : آنچه با آن آب می خورند یا آب بر می دارند یا آب می ریزند، و به صورت قِرباتٌ و قِرِباتٌ و قِرَباتٌ و قِرَب جمع بسته می شود29. مشک یا خیک دوغ و آب که از یک طرف سوراخ است و برای حفظ شیر یا آب و مانند آن استفاده می شود 30.
امرو القیس31: وَ قِربَة أقوامٍ جَعَلتُ عِصامُها عَلی کاهلٍ مِنی ذلول مُرَحَلٍ
روزگاری مشک آب بر پشت اشتر راهوارم می نهادم و از راهی دور برای دوستانم می آوردم .32
رابطه مشك آب با قُرب و نزديكي آن است كه مشك را معمولا بر پهلو مي اندازند و با آن آب مي آورند.
2 -2-1-4- القُرُب و القُرَب
دو معنا برای این واژه ذکر شده است:
1- القُرُب و القُرَب : از جانب تهیگاه و خاصره تا قسمت نرم و نازک شکم را گویند، مثل عُسر و عُسُر. همچنین از کنار کشاله ران تا زیر بغل را قُرُب گویند و در حدیث آمده است که : روزی عبد الله بن عبد المطلب پدر رسول اکرم ( ص ) خارج شد در حالی که دست بر تهیگاه گذاشته بود و راه می رفت و یا با شتاب راه می رفت؛33
2- گفته شده : قُرُب جایگاه و موضع نرم و باریک پایین ناف شکم است. در بیت زیر کعب بن زهیر آورده است :
یمشی القُرادُ علیها ، ثم یزلقُهُ عنها لبانُ و اقرابُ زهالیلُ
کنه ها بر روی اسب راه می رفتند سپس سینه و پهلوهای نرم او کنه ها را دور می کرد و کنار می زد.34
2-2-1-5- قارِب( با كسر راء)
این واژه بردو معنا آمده است:
1- قارب : طلب کننده آب در شب است 35 و قرب در مورد طیر و پرنده نیز استعمال شده است :
قَد قُلتُ یَوماً وَ الرِکابُ کَأنَّها قَوارِبِ طَیرٍ حانَ مِنها وُرودُها 36
روزی گفتم شترهای سواری مانند پرندگان طلب کننده آب هستند که زمان ورود آنها به آبشخور نزدیک شده است ؛
عَليهم التَركُ علي رَعلَةِ …. مثلُ القطا القاربِ لِلمِنهلٍ
آنها بايد پيش رفتن را رها كنند مانند دسته اي از خيل كه شبانه به سمت آبشخور حركت مي كنند.37و رجلُ قارِب؛ مردي است كه به آب نزديك است.38
2- القارِب : کشتی کوچکی که همراه کشتی های دریایی است و برای برطرف کردن حوائجشان به کار می رود و جمع آن قوارب است 39و در حدیث دجال آمده است که در کوچکترین کشتی می نشیند و مفرد آن قارب و جمعش قَوارب است40.
2-2-1-6- القِراب
اين واژه مصدر قَرَب يَقرُبُ است و سه معنا برای این واژه ذکر شده است:
1- القِراب لسیف و السکین : قراب سیف و چاقو، غلاف و پوشش آن است 41شمشیر در نیام کردن 42.
2- قراب : به اندازه و حدود امری یا چیزی گفته مي شود. و عویف القوافی در وصف ماده شتر گفته است :
هُوَ إبنِ مُنضَجاتٍ کُن قِدماً یَرِدنَ عَلی الغَدیرِ قِرابُ شَهرٍ
او بچه ماده شتری است که تولدش به تاخیر افتاده است و زمانی خیلی پیش بود که بر نهر آب وارد می شوند.
و وقتی که ظرف نزدیک به پر شدن است به آن قراب می گویند. 43
و قراب نزدیک و حدود شیء و امری است، گفته می شود: هزار درهم یا حدود هزار درهم با اوست ( مَعَهُ اَلفُ دِرهَمٍ أَو قِرابُ ذلکَ ) . وَأَتَیتَهُ قِرابَ العَشیِ وَ قِرابَ اللَیلِ: آن را نزدیک شب یا شام آوردم. و مَعَهُ مِلءُ قَدَحٍ أَو قِرابِهِ: با او یک کاسه پر از آب یا نزدیک به آن یا حدود آن است 44.
و قراب نزدیکی یک امر است ما قَربت هذا الامرِ و لا قِرابُه اذا لَم تَشامُه و لَم تَلتَبِس بِه .45وقتی آن امر را تخمین نزد و به آن نرسید، به آن و حدودش نزدیک نشد.
شاعر گفته است:
فإنَّ قِرابَ البطنِ يَكفيكَ ملؤهُ … ويَكفيكَ سَوءاتِ الأمورِ اجتنابُها46؛ نزديكي و پيش آمدن شكم تو را از پر بودنش كفايت مي كند، و زشت و ناپسند بودن امور دوري و اجتناب از آن را كفايت مي كند.
3- القِراب: المقاربة؛ به معني مقاربت است.
2-2-1-7- قُربان(با ضم اول)
این واژه دو معنا دارد:
1- قربان آن چیزی است که به وسیله آن به خداوند نزدیک می شوی 47. جمع آن قَرابین است به معنی آنچه که مایه تقرب به پروردگار است.
2- همدم و همنشین مخصوص پادشاه، زیرا به او نزدیک است 48. و در حدیث آمده است « صفت و ویژگی این امت این است که: قربانی آنها خونهایشان است، یعنی با ریختن خونشان به خدا تقرب و نزدیکی می جویند، جهاد و قربانی امتهای سابق ذبح و قربانی گاو و گوسفند و شتر بود » و در حدیث است که « نماز قربانی هر متقی است یعنی توسط نماز به سوی خداوند قرب و نزدیکی پیدا می کند یعنی توسط نماز قرب به خدا و نزدیکی به او را طلب می کند 49. به همنشین و خاصان شاه هم قربان گفته می شود، و قرابین پادشاه، وزرا و همنشینان و خاصان او هستند 50.و کسی که برای خداوند قربانی می کند، در برابر او سجده می کند. آتشی



قیمت: تومان

دسته بندی : پایان نامه

پاسخ دهید